Адным з першых даследчыкаў помнікаў старажытнасцей, які ўнёс значны ўклад у зараджэнне і развіццё археалогіі і гістарычнага краязнаўства ў Беларусі, быў Міхаіл Францавіч Кусцінскі.

Нарадзіўся ён у маёнтку Завідзічы Лепельскага павета Віцебскай губерні (цяпер вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці) у заможнай шляхецкай сям’і. Скончыў Віленскі дваранскі інстытут і юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта (1849). З 1850-х гг. М.Ф. Кусцінскі пасяліўся ў сваім радавым маёнтку, дзе шмат увагі ўдзяляў арганізацыі і развіццю шматгаліновай гаспадаркі, якая вялася на высокім агратэхнічным узроўні: выкарыстоўвалася шматполле, прымяняліся арганічныя і мінеральныя ўгнаенні, праводзіліся селекцыйныя і меліярацыйныя работы. Тут вырошчвалі палявыя, агароднінныя і кармавыя культуры, лён, утрымлівалі вялікую колькасць буйной рагатай жывёлы, коней, авечак, свіней. Уладальнік маёнтка займаўся і грамадскімі справамі: з’яўляўся папячыцелем Лепельскай павятовай бальніцы і ганаровым міравым суддзёй Лепельскай акругі.

Акрамя сельскай гаспадаркі і грамадскай дзейнасці М.Ф. Кусцінскі шмат часу ўдзяляў навуковай рабоце. Пад уплывам свайго сябра па ўніверсітэце, вядомага расійскага археолага графа А.С. Уварава, зацікавіўся археалогіяй. З 1852 г. ён пачаў праводзіць археалагічныя раскопкі курганных насыпаў у наваколлях маёнтка і іншых мясцінах Віцебскай губерні (Кублічах, Бяздзедавічах, Лепелі) – усяго некалькі дзясяткаў курганоў і два гарадзішчы. У час раскопак сабраў багатую калекцыю каменных, металічных і гліняных прадметаў, якія размясціў у створаным у маёнтку музеі. Упершыню ў Беларусі М.Ф. Кусцінскі пачаў фатаграфаваць працэс раскопак і складаць фотатэку знойдзеных старажытнасцей. Таксама ён вёў дзённікі раскопак, у якіх рабіў графічныя чарцяжы і справаздачы з апісаннем правядзення палявой работы. Першы ў 1874 г. даследаваў Гнёздаўскія курганныя могільнікі пад Смаленскам. Вывучаў манументальныя помнікі эпіграфікі ХІІ ст. – так званыя Барысавы камяні. Міхаіл Францавіч займаўся таксама зборам этнаграфічных звестак аб жыхарах роднага краю, выканаў шэраг этнаграфічных фатаграфій для Усерасійскай этнаграфічнай выстаўкі ў Маскве (1867).

З некаторымі вынікамі сваёй працы археолаг выступаў у перыядычных выданнях «Витебские губернские ведомости», «Виленский вестник», «Полоцкие епархиальные ведомости» і інш. Сярод публікацый – «Опыт археологических исследований в Лепельском уезде» (1865), «Лепельские древности» (1866), «Заметка о находках в Витебской губ. в курганах с сожжением» (1871), «Из заметок о курганах Лепельского уезда» (1903) і інш. У 1869 г. М.Ф. Кусцінскі выступіў з дакладам аб раскопках курганоў на Лепельшчыне на Першым археалагічным з’ездзе ў Маскве, а ў 1871 г. прыняў удзел у мастацка-археалагічнай выстаўцы ў Мінску. Ён пастаянна супрацоўнічаў з Маскоўскім археалагічным таварыствам, Пецярбургскай акадэміяй мастацтваў, Віленскім музеем старажытнасцей і інш. Вёў перапіску, дасылаў некаторыя матэрыялы раскопак, для Пецярбургскай акадэміі мастацтваў зрабіў табліцу з пералікам курганоў i гарадзішчаў па кожным павеце Віцебскай губерні, склаў археалагічную карту краю (не апублікавана). За вялікі ўклад у навуку археолаг быў выбраны ў 1867 г. членам-карэспандэнтам, а ў 1874 г. стаў сапраўдным членам Імператарскага Маскоўскага археалагічнага таварыства.

Археолаг-аматар і краязнавец з Віцебскай губерні М.Ф. Кусцінскі правёў вялікую даследчую работу па вывучэнні мінулага краю і ў свой час атрымаў шырокую вядомасць у навуковых колах. Багатая калекцыя старажытнасцей, сабраных даследчыкам пераважна ў Лепельскім павеце, пасля яго смерці папоўніла музеі Віцебска, Масквы і Вільні.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2019 г.