Яркай вяхой у беларускай навуцы стала вывучэнне старажытнай гісторыі паўднёвай часткі Беларусі археолагам Пятром Фёдаравічам Лысенкам.

Нарадзіўся будучы даследчык у в. Зарачаны Полацкага раёна Віцебскай вобласці ў сям’і сельскага служачага. У 1953 г. П. Ф. Лысенка з адзнакай закончыў гістарычны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута. Пэўны час настаўнічаў у Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, але мары пра навуковую дзейнасць не пакідалі яго. У 1960 г. паступіў у аспірантуру Інстытута гісторыі Акадэміі навук БССР. Пасля заканчэння вучобы ў 1964 г. ён застаўся працаваць у інстытуце. У 1973–1980 гг. быў загадчыкам сектара, у 1980–2001 гг. узначальваў аддзел сярэдневяковай археалогіі.

У 1960-я гг. маштабнае археалагічнае вывучэнне старажытных гарадоў на тэрыторыі Беларусі толькі пачыналася. Малады вучоны ўдзельнічаў у экспедыцыях у Тураў і Пінск, вынікі якіх былі апублікаваны ў сумеснай з Г. В. Штыхавым брашуры “Древнейшие города Белоруссии” (1966). Кандыдацкую дысертацыю на тэму “Города Туровской земли” П. Ф. Лысенка абараніў у 1971 г. У выдадзенай у 1974 г. манаграфіі пад такой жа назвай былі прааналізаваны гісторыя фарміравання і развіцця Тураўскай зямлі, яе эканамічны ўзровень і ўзнікненне на яе тэрыторыі трынаццаці гарадоў, гісторыя якіх разгледжана на падставе пісьмовых і археалагічных крыніц.

У даследаванні гарадоў Тураўскай зямлі вучоны асноўную ўвагу засяродзіў на вывучэнні старажытнага Брэста (летапіснага Бярэсця). Складаная і цяжкая праца расцягнулася амаль на два дзесяцігоддзі. У 1968 г. быў адкрыты старажытны горад. Упершыню для драўлянай бытавой архітэктуры старажытнасці П. Ф. Лысенка выявіў жыллёвыя пабудовы на 12–13 вянкоў з аконнымі праёмамі. Пры раскопках прасачыў планіроўку і забудову горада, структуру гарадской гаспадаркі, што з’яўляецца адной з асноўных праблем у даследаванні сацыяльнай гісторыі Старажытнай Русі.

Сярод падобных помнікаў Усходняй Еўропы Бярэсце займае адно з першых месцаў па колькасці знойдзеных драўляных пабудоў, што дае ўяўленне пра масавае гарадское драўлянае дойлідства. Усебаковае вывучэнне пабудоў з’яўляецца значным укладам вучонага ў распрацоўку пытанняў старажытнага гарадскога будаўніцтва. У 1982 г. помнік атрымаў надзейнае сховішча. Быў створаны на месцы раскопак археалагічны музей “Бярэсце”, дзе на агульнай плошчы 1370 кв. м экспануюцца дзве вулічныя маставыя, 28 драўляных жылых і гаспадарчых пабудоў, рэшткі глінабітных печак XIII ст. Багатыя матэрыялы, атрыманыя пры шматгадовых даследаваннях гарадзішча старажытнага Бярэсця, пасля дасканалага вывучэння былі апублікаваны П. Ф. Лысенкам у манаграфіі “Берестье” (1985), па якой у 1987 г. у Маскве абараніў доктарскую дысертацыю. Вучоны выдаў навукова-папулярную манаграфію аб гэтым унікальным помніку “Открытие Берестья” (1989). У 1993 г. П. Ф. Лысенку прысвоена прафесарскае званне.

Археолаг праводзіў палявыя даследаванні ў Пінску, Слуцку, Давыд-Гарадку, Клецку, Рагачове, Мазыры і інш. У Тураве ім было вывучана язычніцкае капішча. На пляцоўцы замчышча знойдзены новы ўнікальны аб’ект – крыж, цалкам выкладзены з цэглы, аналогій якому не вядома ва Усходняй Еўропе. Упершыню быў ускрыты падмурак праваслаўнага храма XII ст. ў Тураве. Пазней вучоны выдаў манаграфіі “Туровская земля XI–XIII вв.” (1999; 2-е выд., 2001), “Древний Туров” (2004), “Сказание о Турове” (2006; 2-е выд., 2007). Шматгадовая праца даследчыка падрыхтавала глебу для ўзнікнення ў Тураве новага музейнага комплексу гарадскіх старажытнасцей, што з’яўляецца важнай часткай гісторыка-культурнага асяроддзя Палесся. У 2005 г. быў створаны археалагічны музей “Древний Туров”. Пётр Фёдаравіч абраны ганаровым грамадзянінам г. Турава.

На працягу сваёй навуковай дзейнасці археолаг вывучаў матэрыялы пахавальных помнікаў старажытнага насельніцтва, вынікам чаго стала манаграфія “Дреговичи” (1991). У 1997 г. выйшла з друку навукова-папулярная манаграфія вучонага “Древний Пинск, XI–XIII вв.”, прысвечаная 900-годдзю старажытнага горада.

За навуковыя дасягненні ў вывучэнні беларускай спадчыны П. Ф. Лысенка ў 2002 г. стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. Сваёй археалагічнай дзейнасцю вучоны заклаў трывалы падмурак для далейшых даследаванняў айчыннай гісторыі.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2011 г.