Асвея – аграгарадок у Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр Асвейскага сельсавета. Знаходзіцца за 40 км на паўночны ўсход ад Верхнядзвінска, 37 км ад аднайменнай чыгуначнай станцыі на лініі Полацк – Даўгаўпілс (Латвія). Размешчаны на паўднёвым беразе Асвейскага возера.
У пісьмовых крыніцах Асвея ўпершыню ўпамінаецца ў XV ст. З 1503 г. вядома як прыватнаўласніцкае мястэчка ў Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ). З 1505 г. належала ваяводзе полацкаму Станіславу Глебавічу, потым яго сынам, ад якіх перайшла да магнатаў Кішкаў. З XVI ст. з’яўлялася цэнтрам воласці Полацкага ваяводства. У 1600 г. Асвею набыў канцлер ВКЛ Леў Сапега, род якога валодаў ёю амаль 150 гадоў. У XVII–XVIII стст. праз мястэчка праходзіў гандлёвы шлях з Расіі ў Ліфляндыю, Літву, Прусію, што значна спрыяла яго эканамічнаму развіццю. У 1695 г. Асвея атрымала статус горада. З 1749 г. Асвея належала ваяводзе мінскаму Яну Аўгусту Гільзену. Ён заснаваў тут палац з пейзажным паркам, касцёл, пабудаваў кляштар місіянераў.
Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г. Асвея далучана да Расійскай імперыі як мястэчка, цэнтр воласці Дрысенскага павета. З 1786 г. і да канца XIX ст. з’яўлялася ўласнасцю шляхціцаў Шадурскіх. У 1886 г. у Асвеі дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, 3 сінагогі, 2 школы, праводзіліся вялікі і 2 малыя кірмашы. Згодна з перапісам 1897 г. у мястэчку пражывала 2830 жыхароў.
З лютага 1919 г. Асвея знаходзілася ў РСФСР. У сакавіку 1924 г. увайшла ў БССР, з 17 ліпеня 1924 г. стала цэнтрам Асвейскага раёна ў складзе Полацкай акругі. 20 лютага 1938 г. мястэчка ўключана ў Віцебскую вобласць, з 27 верасня 1938 г. атрымала статус гарадскога пасёлка.
У час Вялікай Айчыннай вайны з 1 ліпеня (па іншых звестках, з 12 ліпеня) 1941 г. да 17 ліпеня 1944 г. (з перапынкам у верасні 1942 – лютым 1943 г., калі была вызвалена партызанамі) Асвея знаходзілася пад акупацыяй нямецка-фашысцкіх захопнікаў, якія спалілі пасёлак і 158 навакольных вёсак, знішчылі каля 4,4 тыс. мірных жыхароў. У гады акупацыі барацьбу з ворагам на тэрыторыі раёна вялі падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ, партызанскія брыгады і асобныя атрады. Пасля вайны пасёлак пачаў аднаўляцца, былі пабудаваны крухмала-патачны завод, хлебазавод, філіялы Верхнядзвінскай фабрыкі мастацкіх вырабаў і Полацкага рыбзавода, машынна-трактарная станцыя і інш. З 20 верасня 1944 г. пасёлак знаходзіўся ў Полацкай, з 8 студзеня 1954 г. зноў уключаны ў Віцебскую вобласць. З 25 снежня 1962 г. увайшоў у склад Верхнядзвінскага раёна. У 2007 г. пераўтвораны ў аграгарадок.
У 2006 г. Асвея атрымала афіцыйны герб, у аснове якога фамільны геральдычны сімвал роду Гільзенаў.
У Асвеі знаходзяцца брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан, устаноўлены помнікі землякам, падпольшчыкам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Захаваліся помнікі архітэктуры: кляштарны шпіталь (1759), рэшткі сядзібна-паркавага комплексу (другая палова XVIII ст.).
У цяперашні час у аграгарадку працуюць сярэдняя школа, дзіцячы сад, дзіцячая школа мастацтваў, Дом культуры, бібліятэка, раённая бальніца, філіял Верхнядзвінскага тэрытарыяльнага цэнтра сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва, лясніцтва і інш. Праходзіць раённы экалагічны фестываль “Асвейскія росы”.
Матэрыял падрыхтаваны ў 2026 г.
