Імя Мікалая Мікалаевіча Улашчыка займае асаблівае месца сярод даследчыкаў у гісторыі Беларусі ХХ ст. Ён праявіў сябе на ніве адразу некалькіх навук: гісторыі, археалогіі, архівазнаўства і этнаграфіі.

Мікалай Улашчык нарадзіўся ў вёсцы Віцкаўшчына Мінскага павета Мінскай губерні (цяпер Дзяржынскі раён) у шматдзетнай сялянскай сям’і, у якой было 14 дзяцей. Вучыўся ў двухкласнай школе ў вёсцы Самахвалавічы, затым у пачатковым вучылішчы. Менавіта тут дзякуючы настаўніку Язэпу Шнаркевічу юны Мікалай адчуў цягу да гісторыі, асаблівае ўражанне на яго аказалі працы Я. Ф. Карскага “Беларусы” і “Курс беларусазнаўства”.

У 1924–1929 гг. Мікалай Улашчык вучыўся на сацыяльна-гістарычным аддзяленні педагагічнага факультэта БДУ. Менавіта ва ўніверсітэцкім асяроддзі на лекцыях і семінарах такіх вучоных, як У. І. Пічэта, Д. І. Даўгяла, М. В. Доўнар-Запольскі, У. М. Ігнатоўскі, В. Д. Дружчыц, канчаткова вызначыўся творчы лёс М. Улашчыка.

У гады вучобы ва ўніверсітэце Мікалай Мікалаевіч стаў актыўным наведвальнікам Дзяржаўнай бібліятэкі БССР, заўзятым чытачом беларускага аддзела, загадчыцай якога была ў той час Ю. І. Бібіла. Шчырым кнігалюбам зацікавіўся дырэктар установы І. Б. Сіманоўскі, так Мікалай Улашчык з вясны 1924 г. стаў бібліятэкарам, затым і сакратаром Кніжнай палаты БССР, дзе спрычыніўся да стварэння выдання “Летапіс беларускага друку”.

За перыяд вучобы ён праявіў сябе таксама на глебе краязнаўства: быў сакратаром краязнаўчага гуртка, удзельнікам археалагічных экспедыцый. Па яго ініцыятыве было даследавана Банцараўскае гарадзішча пад Мінскам і адбыліся экспедыцыі на Мазыршчыну, Тураўшчыну і Полаччыну.

З пачатку 1930-х гадоў у жыцці М. Улашчыка пачалася адна з драматычных старонак. Ён быў асуджаны за контррэвалюцыйную дзейнасць і высланы на 5 гадоў у Налінск Вяцкай вобласці (цяпер Кіраўская вобласць). Там ён быў паўторна асуджаны ў 1933 г. і высланы ў Марыінскі лагер, у якім знаходзіўся да 1935 г. Яму было забаронена вяртацца ў БССР і з гэтага моманту М. Улашчык працаваў настаўнікам гісторыі і геаграфіі ў розных навучальных установах. У 1939 г. пераехаў у Ленінград і стаў выкладаць гісторыю ў школе. У 1941 г., на другі дзень пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны яго арыштавалі ў трэці раз і выслалі ў г. Златавуст Чалябінскай вобласці. Пры садзейнічанні акадэміка Л. Арбелі, віцэ-прэзідэнта Акадэміі навук СССР, Мікалая Улашчыка вызвалілі ў лістападзе 1942 г. Вясной 1943 г. ён прыехаў у Казань, дзе ў эвакуацыі знаходзілася яго жонка, кароткі час працаваў настаўнікам гісторыі ў медыцынскім вучылішчы, потым накіраваўся ў Маскву для паступлення ў аспірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі навук СССР. У 1947 г. М. Улашчык абараніў дысертацыю на тэму “Подготовка крестьянской реформы 1861 г. в губерниях Виленской, Гродненской и Ковенской” і стаў старшым выкладчыкам Маскоўскага інстытута. Праз 3 гады паследаваў чацвёрты арышт навукоўца з высылкай у Марыінскі лагер. Вясной 1955 г. ён быў вызвалены і рэабілітаваны.

У гэтым жа годзе Мікалай Мікалаевіч вярнуўся ў Маскву, больш за 30 гадоў (да лістапада 1986 г.) з’яўляўся навуковым супрацоўнікам Інстытута гісторыі Акадэміі навук СССР. Яго доктарская дысертацыя (1964) была прысвечана тэме аграрнай гісторыі Літвы і Заходняй Беларусі і асэнсавання крызісу прыгонніцкіх адносін на гэтых тэрыторыях. Мікалай Улашчык – аўтар грунтоўнай працы “Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода”, дзе аналізуюцца археалагічныя выданні (136 тамоў, 1824–1940 гг.), якія закранаюць матэрыялы па гісторыі Беларусі, Літвы і Украіны.

Мікалай Мікалаевіч займаўся даследаваннем і папулярызацыяй беларускага летапісання. Ён аўтар манаграфіі “Введение в изучение белорусско-литовского летописания”, складальнік і рэдактар выдання “Полное собрание русских летописей” (т. 32, 35), перакладчык летапісу “Хроника Быховца” на рускую мову.

Як краязнаўца і этнограф М. Улашчык праявіў асаблівы інтарэс да гісторыі роднай вёскі Віцкаўшчына і гісторыі сваёй сям’і, што знайшло адлюстраванне ў гісторыка-этнаграфічным нарысе “Была такая вёска” (Мінск, 1989) (на рус. мове выданне “Деревня Вицковщина, 1880–1917 гг.”. Москва, 2003).

Мікалай Мікалаевіч Улашчык памёр 14 лістапада 1986 г. у Маскве. Летам 1987 г. яго прах быў перапахаваны на Чыжоўскіх могілках г. Мінска. Так навуковец нарэшце злучыўся з беларускай зямлёй, з якой, нягледзячы на іспыты, ён не парываў сувязі.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2026 г.