Адным з прыхільнікаў і прапагандыстаў рэфармацыйнага руху, які шырока разгарнуўся ў Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ) з сярэдзіны XVI ст., быў палітык і філосаф Андрэй Волан. Яго прагрэсіўныя ідэі аказалі значны ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё краіны.

Нарадзіўся ён у Вялікай Польшчы ў шляхецкай сям’і. Звестак пра пачатковы перыяд яго жыцця захавалася мала. Вядома, што ў 1544–1547 гг. ён вывучаў дыялектыку, рыторыку і эпісталаграфію ва ўніверсітэце Франкфурта-на-Одэры (зараз Германія). Пасля вяртання ў родныя мясціны займаўся юрыспрудэнцыяй, сельскай гаспадаркай, праходзіў стажыроўку ў свайго дзядзькі Г. Квілецкага, распарадчыка маёнткаў каралевы Боны Сфорца ў ВКЛ. Каля 1550 г. А. Волан стаў сакратаром падчашага вялікага літоўскага М. Радзівіла. Дзякуючы яго дапамозе, у лістападзе 1550 г. паступіў ва ўніверсітэт у Краляўцы (зараз г. Калінінград, Расія). На працягу трох гадоў вывучаў філасофію, гісторыю, права, удасканальваў мовы. Менавіта ў гэты перыяд A. Волан стаў прыхільнікам ідэй Рэфармацыі.

Пасля заканчэння навучання вярнуўся на службу да Радзівілаў. Атрымаў зямельныя ўладанні, у тым ліку маёнтак Біюцішкі (зараз Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці). З 1569 г. карыстаўся ўсімі прывілеямі і правамі шляхціца ВКЛ. Па рэкамендацыі свайго гаспадара быў прызначаны сакратаром караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста. Гэтыя абавязкі ён выконваў у далейшым таксама пры каралях Стэфане Баторыі і Жыгімонце ІІІ Вазе. Стаў прымаць актыўны ўдзел ва ўнутраным палітычным жыцці княства, неаднаразова выбіраўся паслом на сейм Рэчы Паспалітай ад Ашмянскага павета, быў пасрэднікам паміж каралём і шляхецкімі сеймікамі. Выконваў таксама розныя дзяржаўныя даручэнні і важныя дыпламатычныя місіі ў Лівоніі, Аўстрыі, Маскоўскай дзяржаве. Удзельнічаў у некалькіх сінодах літоўскіх кальвіністаў, быў цэнзарам кальвінісцкіх кніг.

Актыўная палітычная дзейнасць не перашкаджала A. Волану ў яго навуковых даследаваннях. Як філосаф і сацыяльны мысліцель упершыню заявіў аб сабе ў 1572 г., калі ў Кракаве быў надрукаваны на лацінскай мове яго твор «Пра палітычную або грамадзянскую свабоду», прысвечаны пытанням роўнасці ўсіх саслоўяў, свабоды і справядлівасці. Усяго вядома каля 30 яго твораў у асноўным на лацінскай мове, частка з якіх апублікавана ў Вільні, Кракаве, Данцыгу, а частка захавалася ў рукапісах. Сярод іх палітыка-прававыя трактаты, працы па этыцы і багаслоўі, пасланні і пропаведзі. У творах «Пяць кніг супроць Скаргі» і «Paraenesis» (1582) вучоны адстойваў прынцып верацярпімасці, крытыкаваў догмы і арганізацыйную будову каталіцкай царквы і папскай улады. Захаваліся таксама прамова на смерць М. Радзівіла Рудога (1588), некалькі лістоў кіеўскаму біскупу М. Пацу (1565) і магістрату Рыгі (1599). Палітыка-прававыя погляды A. Волана найбольш поўна выкладзены ў працах «Прамова да Сената Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…» (1572), «Роздум над пасланнем божага апостала Паўла да эфесцаў» (1592), «Пра шчаслівае жыццё, або Найвышэйшае чалавечае дабро» (1596), «Пра гасудара і ўласцівыя яму дабрачыннасці» (1608) і інш. Творчая, палітычная і грамадская дзейнасць A. Волана садзейнічала ўстанаўленню галоўных ідэалаў тагачаснай прававой і палітычнай культуры. А яго ідэя прававой дзяржавы з вяршэнствам закону, выказаная больш за чатыры стагоддзі назад, застаецца актуальнай і зараз.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2020 г.