Гісторыя в. Завоссе Навагрудскага павета Літоўскай губерні (зараз вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці) пачалася ў сярэдзіне ХVII ст. У той час яна належала Радзівілам. Завосеўская сядзіба, зараз помнік сядзібна-паркавай архітэктуры, закладзена ў канцы ХVIII ст. Была ўласнасцю А. Чачота (з 1798 г.), Яновічаў, Міцкевічаў, Стыпулкоўскіх, Хмялеўскіх (пасля 1863 г.).

У Завоссі, паводле іншых крыніц – у г. Навагрудку Гродзенскай вобласці, нарадзіўся знакаміты паэт, які аказаў вялікі ўплыў на развіццё беларускай, літоўскай і польскай літаратуры XIX ст., дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху Адам Міцкевіч. У фальварку Завоссе А. Міцкевіч правёў першыя два гады жыцця, пасля даволі часта наведваў родныя мясціны. У перыяд 1801–1810 гг. ён разам з братамі праводзіў тут свае канікулы. Прыязджаў сюды і пазней, калі быў настаўнікам у Коўне. Размяшчалася сядзіба сярод поля на маляўнічым марэнным рэльефе. Мела характэрныя рысы невялікіх сядзіб небагатай шляхты, якія будаваліся ў форме народнага дойлідства. Уключала дом, гаспадарчыя пабудовы, калодзеж, невялікі сад, агарод, сажалку з лазняй на беразе вадаёма. З агародам межаваў маляўнічы гай. Двор абкружала агароджа з жэрдак. Раслі сосны, дубы, ліпы. Сядзібны дом быў складзены з бруса і завершаны высокай саламянай страхой. Пры галоўным фасадзе меўся невялікі ганак з дзвюма калонамі і трохвугольным франтонам, які вонкава нагадваў порцік. Невялікі калідор (сенцы) дзяліў дом на дзве палавіны, у адной з якіх (правай) жылі ўладальнікі. Яна ўключала сталовую, гасціную, спальню, аптэку і інш. У левай частцы дома знаходзіліся памяшканне для чэлядзі, камора, кухня і кладоўка. На адной восі з домам размяшчаўся невялікі двухпавярховы лямус з чатырохсхільнай саламянай страхой і галерэяй уздоўж галоўнага і аднаго з бакавых фасадаў. Маленькі пакой на другім паверсе служыў жыллём у летні перыяд. Лямус атрымаў назву «летняя рэзідэнцыя паэта падчас канікул».

У Першую сусветную вайну ўсе пабудовы сядзібы былі разабраны (матэрыял выкарысталі пры ўзвядзенні бліндажоў: праз Завоссе на працягу трох гадоў праходзіла лінія германа-расійскага фронту). У 1927 г. на месцы дома быў устаноўлены абеліск з бронзавым бюстам, у падмурку якога ляжаў валун з выбітай датай нараджэння паэта (прастаяў да канца XX ст.). Да цяперашняга часу захаваліся толькі старая ліпа і невялікая сажалка. Вынікі раскопак разам з архіўнымі матэрыяламі дазволілі ажыццявіць праект аднаўлення сядзібы, у аснову якога лёг малюнак 1843 г. аднаго з сучаснікаў А. Міцкевіча, літаратара і мастака Э. Паўловіча.

У 1997 г. быў заснаваны Музей-сядзіба Міцкевічаў «Завоссе», для наведвальнікаў адкрыты 8 верасня 1998 г. З’яўляецца філіялам Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры. Музейны комплекс узнавіў планіроўку шляхецкага фальварка ХVIII – пачатку ХIХ ст. Экспазіцыя пачынаецца ў сенцах, дзе дэманструюцца паляўнічыя трафеі гаспадара дома, зброя і некаторыя прадметы гаспадарчага побыту. У сталовым пакоі, дзе збіралася сям’я і шматлікія госці, экспануюцца партрэты Т. Касцюшкі, Т. Рэйтана, Я. Ясінскага, падлогавы гадзіннік, абедзенны стол з крэслам і лавамі, буфет. У адным з раздзелаў экспазіцыі прадстаўлены радаслоўнае дрэва, партрэты Адама і яго бацькоў, лісты маці і некаторыя іншыя атрыбуты гісторыі сям’і. У дакументальнай зале змешчаны матэрыялы археалагічных раскопак – фрагменты збанкоў, шкляных бутэлек, фаянсавага посуду, керамічных гаршкоў ХVIII – пачатку ХIХ ст., копіі дакументаў, якія адносяцца да гісторыі фальварка. Вялікую цікавасць уяўляюць таксама іншыя пабудовы. Сярод іх лямус, на другім паверсе якога любіў адпачываць А. Міцкевіч, у ім дэманструюцца пісьмовы стол, дарожны куфэрак, канапа, чарніліца і інш. У цяперашні час музей-сядзіба Міцкевічаў з’яўляецца папулярным турыстычным аб’ектам. У ім адбываюцца літаратурныя сустрэчы, чытанні і музейныя святы. На аснове экспазіцыйных матэрыялаў праводзяцца лекцыі для школьнікаў.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2019 г.