Сярод найбольш вядомых дзеячаў праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай вылучаецца постаць мітрапаліта кіеўскага і галіцкага Пятра Магілы, які спрыяў пашырэнню асветы на Украіне, у Беларусі і Малдове, аднаўляў цэрквы і манастыры, садзейнічаў стварэнню пры іх праваслаўных брацтваў, школ, друкарняў.

Пётр Магіла нарадзіўся ў Сучава (цяпер Румынія) у сям’і гаспадара Валахіі і Малдаўскага княства Сімяона. Пасля смерці бацькі ў 1607 г. разам з маці пераехаў у Рэч Паспалітую да сваякоў Вішнявецкіх, якім належалі землі Левабярэжнай Украіны. Пачатковую адукацыю П. Магіла атрымаў у Львоўскай брацкай школе, тэалогію вывучаў у Замойскай акадэміі, па некаторых звестках слухаў лекцыі ва ўніверсітэтах Еўропы. Пасля вяртання з-за мяжы служыў у войску. Удзельнічаў у бітвах з туркамі пад Цэцорай (1620) і каля замка Хацін на Днястры (1621).

Пад уплывам свайго настаўніка І. Барэцкага, які з 1620 г. з’яўляўся мітрапалітам кіеўскім, П. Магіла ў 1622 г. стаў паслушнікам у адным са скітаў Кіева-Пячэрскай лаўры. Праз тры гады прыняў манаскі пострыг. У 1627 г. быў прызначаны архімандрытам лаўры. Пётр Магіла добра ўсведамляў значэнне праваслаўнай адукацыі ў развіцці грамадства. У 1631 г. ён адкрыў на тэрыторыі Кіева-Пячэрскай лаўры першую школу, якую праз год аб’яднаў са школай Кіеўскага праваслаўнага брацтва. Менавіта гэта паклала пачатак Кіева-Магілянскай акадэміі. Архімандрыт актывізаваў дзейнасць манастырскай друкарні, дзе выйшла шмат выданняў, сярод якіх меліся яго кнігі і пераклады. У 1632 г. на варшаўскім канвекцыйным сейме П. Магіла быў выбраны кіеўскім і галіцкім мітрапалітам (зацверджаны каралём Уладзіславам IV і інтранізаваны ў Львове ў 1633 г.). Ён выражаў інтарэсы вярхоў праваслаўнага духавенства, шляхты Беларусі і Украіны, выступаў супраць Брэсцкай уніі 1596 г. У хуткім часе атрымаў ад каралеўскай улады Рэчы Паспалітай дазвол на аднаўленне Кіеўскай мітраполіі з цэнтрам у Кіеве. У 1632 г. заснаваў Магілёўскую праваслаўную епархію (у 1633 г. зацверджана прывілеем караля Рэчы Паспалітай). Уся дзейнасць П. Магілы была накіравана на аднаўленне праваслаўнай царквы. Мітрапаліт непасрэдна кіраваў Віленскім, Слуцкім, Магілёўскім і Аршанскім брацтвамі і манастырамі. У 1635 г. наведаў Вільню, Мінск і іншыя беларускія гарады. Ён удасканаліў структуру праваслаўнай царквы, рэфармаваў манаства, аднаўляў храмы (у тым ліку Дзесяцінную царкву ў Кіеве, пад руінамі якой знайшлі рэліквіі князя Уладзіміра). Шмат увагі надаваў пытанням упарадкавання богаслужэбнай практыкі, праблемам асветы і адукацыі, працягваў займацца друкарскай справай. Пад кіраўніцтвам мітрапаліта былі падрыхтаваны катэхізіс (праца вялася ў 1640–1645 гг.), патэрык Кіева-Пячэрскай лаўры А. Кальнафойскага «Тэратургіма» (1638, на польскай мове), важнейшыя літургічныя выданні на царкоўна-славянскай мове «Намаканон» і «Літургіон» (1629) і інш. Пётр Магіла аўтар кніг, якія выкарыстоўваліся як падручнікі ў духоўных навучальных установах да пачатку ХХ ст. Гэта – «Евангелле вучыцельнае» (1616), «Анфалагіён» (1636), «Еўхалагіён» (1646). Выдаў таксама зборнік уласных пропаведзей з вершамі «Крыж Хрыста збавіцеля» (1632), з’яўляецца складальнікам «Праваслаўнага спавядання веры» (1640), якое ў 1672 г. на сінодзе ў Іерусаліме адобрана як галоўная дактрына ўсіх праваслаўных цэркваў. Мітрапаліт сабраў вялікую бібліятэку, якая лічылася адной з найбуйнейшых у Рэчы Паспалітай. Там былі творы Сенекі, Гарацыя, Цэзара, Цыцэрона, Макіявелі, трактаты Авіцэны і інш. Разам з багаслоўскай літаратурай захоўваліся польскія хронікі, рускія летапісы, дакументальныя зборнікі, хранографы, таксама кнігі, якія завяшчаў І. Барэцкі.

На пасадзе мітрапаліта П. Магіла праслужыў усяго 14 гадоў. Ён памёр 11 студзеня 1647 г. і быў пахаваны каля Вялікай царквы Кіева-Пячэрскай лаўры. У наш час магіла мітрапаліта знаходзіцца злева ад галоўнага ўвахода Успенскага сабора Кіева-Пячэрскай лаўры. На месцы пахавання ўстаноўлена гранітная пліта з надпісам. У 1996 г. Сінодам Украінскай Праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату П. Магіла быў кананізаваны. Дзень памяці святога па календары Рускай Праваслаўнай царквы адзначаецца 13 снежня.

Матэрыял падрыхтаваны ў 2021 г.